Песнь о Харбарде
Þórr fór ór Austrvegi ok kom at sundi einu. Öðrum megin sundsins var ferjukarlinn með skipit. Þórr kallaði:
Тор возвращался с востока и подошел к какому-то проливу. По ту сторону пролива был перевозчик с лодкой. Тор крикнул:
"Hverr er sá sveinn sveina,
er stendr fyr sundit handan?"
"Что там за парень
стоит у пролива?"
Ferjukarlinn kvað:
"Hverr er sá karl karla,
er kallar of váginn?"
Тот ответил:
"Что за старик
кричит за проливом?"
Þórr kvað:
"Fer þú mik um sundit,
fæði ek þik á morgun;
meis hef ek á baki,
verðr-a matr in betri;
át ek í hvíld,
áðr ek heiman fór,
síldr ok hafra;
saðr em ek enn þess."
Тор сказал:
"Переправь-ка меня!
Дам пищи на завтра:
за спиною в корзине
еда — нет вкуснее!
В путь отправляясь,
наелся я вдоволь
селедок с овсянкой
и сыт до сих пор."
Ferjukarlinn kvað:
"Árligum verkum
hrósar þú, verðinum;
veizt-at-tu fyrir görla,
döpr eru þín heimkynni,
dauð, hygg ek, at þín móðir sé."
Перевозчик сказал:
"Похвалился едой,
а жребий свой знаешь ли?
У тебя, наверно,
и матери нет"
Þórr kvað:
"Þat segir þú nú,
er hverjum þykkir
mest at vita,
at mín móðir dauð sé."
Тор сказал:
"Весть такая
каждому тягостна —
горько мне слышать
о смерти матери!"
Ferjukarlinn kvað:
"Þeygi er sem þú
þrjú bú góð eigir;
berbeinn þú stendr
ok hefr brautinga gervi,
þatki, at þú hafir brækr þínar."
Перевозчик сказал:
"Едва ли тремя ты
дворами владеешь,
если ты бос
и одет как бродяга:
даже нет и штанов!"
Þórr kvað:
"Stýrðu hingat eikjunni,
ek mun þér stöðna kenna, —
eða hverr á skipit,
er þú heldr við landit?"
Тор сказал:
"Правь-ка сюда,
я скажу, где пристать;
чей ты у берега
держишь челнок?"
Ferjukarlinn kvað:
"Hildolfr sá heitir,
er mik halda bað,
rekkr inn ráðsvinni,
er býr í Ráðseyjarsundi;
bað-at hann hlennimenn flytja
eða hrossaþjófa,
góða eina
ok þá, er ek görva kunna;
segðu til nafns þíns,
ef þú vill um sundit fara!"
Перевозчик сказал:
"Хильдольв челнок
мне поручил,
воин, живущий
в Радсейярсунде;
конокрадов возить
и бродяг не велел он,
но добрых людей
и людей мне известных;
назовись, и тогда
тебя повезу я."
Þórr kvað:
"Segja mun ek til nafns míns,
þótt ek sekr séak,
ok til alls eðlis:
Ek em Óðins sonr,
Meila bróðir,
en Magna faðir,
þrúðvaldr goða,
við Þór knáttu hér dæma!
Hins vil ek nú spyrja,
hvat þú heitir."
Тор сказал:
"Назову свое имя,
хоть я средь врагов,
и о роде скажу:
я Одина сын,
Мейли я брат
и Магни отец;
ты с владыкой богов
беседуешь — с Тором!
Знать я хочу,
как сам ты зовешься."
Ferjukarlinn kvað:
"Hárbarðr ek heiti,
hylk um nafn sjaldan."
Перевозчик сказал:
"Харбард мне имя,
скажу откровенно."
Þórr kvað:
"Hvat skaltu of nafn hylja,
nema þú sakar eigir?"
Тор сказал:
"А зачем бы тебе скрывать
свое имя, если ты не в распре?"
Hárbarðr kvað:
"En þótt ek sakar eiga,
þá mun ek forða fjörvi mínu
fyr slíkum sem þú ert,
nema ek feigr sé."
Харбард сказал:
"Хотя бы и в распре,
спасусь от тебя,
если мне смерти
судьба не сулит."
Þórr kvað:
"Harm ljótan
mér þykkir í því
at vaða um váginn til þín
ok væta ögur minn;
skylda ek launa
kögursveini þínum
kanginyrði,
ef ek kæmumk yfir sundit."
Тор сказал:
"Неохота мне вброд
брести по заливу
и ношу мочить;
не то проучил бы
тебя, сопляка,
за брань и насмешки,
на берег выйдя!"
Hárbarðr kvað:
"Hér mun ek standa
ok þín heðan bíða;
fannt-a þú mann in harðara
at Hrungni dauðan."
Харбард сказал:
"Я здесь постою,
поджидая тебя;
храбрецов ты не видел
со смерти Хрунгнира."
Þórr kvað:
"Hins viltu nú geta,
er vit Hrungnir deildum,
sá inn stórúðgi jötunn,
er ór steini var höfuðit á;
þó lét ek hann falla
ok fyrir hníga.
Hvat vanntu þá meðan, Hárbarðr?"
Тор сказал:
"О том говоришь ты,
как с Хрунгниром, турсом
каменноглавым,
славно я бился,
но я поразил его
в жарком бою.
А что ты делал, Харбард?"
Hárbarðr kvað:
"Var ek með Fjölvari
fimm vetr alla
í ey þeiri,
er Algræn heitir;
vega vér þar knáttum
ok val fella,
margs at freista,
mans at kosta."
Харбард сказал:
"Сидел я у Фьельвара
целых пять зим,
на острове том,
что Альгрен зовется;
бились мы там,
убивали врагов,
и то еще делали —
дев соблазняли."
Þórr kvað:
"Hversu snúnuðu yðr konur yðrar?"
Тор сказал:
"Ну и как у вас шло с ними дело?"
Hárbarðr kvað:
"Sparkar áttu vér konur,
ef oss at spökum yrði;
horskar áttu vér konur,
ef oss hollar væri;
þær ór sandi
síma undu,
ok ór dali djúpum
grund of grófu;
varð ek þeim einn öllum
efri at ráðum;
hvílda ek hjá þeim systrum sjau,
ok hafða ek geð þeira allt ok gaman.
Hvat vanntu þá meðan, Þórr?"
Харбард сказал:
"Милыми были,
когда покорялись,
разумными были,
верность храня;
веревку они
из песка свивали,
землю копали
в глубокой долине;
я всех был хитрей —
с семью я сестрами
ложе делил,
их любовью владел.
А что ты делал, Тор?"
Þórr kvað:
"Ek drap Þjaza,
inn þrúðmóðga jötun,
upp ek varp augum
Alvalda sonar
á þann inn heiða himin;
þau eru merki mest
minna verka,
þau er allir menn síðan of séa.
Hvat vanntu þá meðan, Hárbarðr?"
Тор сказал:
"Я Тьяци убил,
турса могучего,
бросил глаза я
Альвальди сына
в ясное небо;
вот лучший памятник
подвигам Тора,
все видят его.
А что ты делал, Харбард?"
Hárbarðr kvað:
"Miklar manvélar
ek hafða við myrkriður,
þá er ek vélta þær frá verum;
harðan jötun
ek hugða Hlébarð vera,
gaf hann mér gambantein,
en ek vélta hann ór viti."
Харбард сказал:
"Соблазнял я искусно
наездниц ночных,
отнимал у мужей их;
жезл волшебства
Хлебард мне отдал,
турс храбрый, а я
рассудка лишил его."
Þórr kvað:
"Illum huga
launaðir þú þá góðar gjafar."
Тор сказал:
"Злом отплатил ты
за добрый подарок."
Hárbarðr kvað:
"Þat hefr eik,
er af annarri skefr,
of sik er hverr í slíku.
Hvat vanntu þá meðan Þórr?"
Харбард сказал:
"Срежь ветви дубка —
другой разрастется;
всяк занят собой.
А что ты делал, Тор?"
Þórr kvað:
"Ek var austr
ok jötna barðak
brúðir bölvísar,
er til bjargs gengu;
mikil myndi ætt jötna,
ef allir lifði
vætr myndi manna
undir Miðgarði.
Hvat vanntu þá meðan, Hárbarðr?"
Тор сказал:
"На востоке я был,
там истреблял я
злобных жен турсов,
в горы бежавших;
когда б то не сделал,
разросся бы род их
и в Мидгарде люди
жить не смогли б.
А что ты делал, Харбард?"
Hárbarðr kvað:
"Var ek á Vallandi
ok vígum fylgdak,
atta ek jöfrum,
en aldri sættak;
Óðinn á jarla,
þá er í val falla,
en Þórr á þrælakyn."
Харбард сказал:
"Я в Валланде был,
в битвах участвовал,
князей подстрекал,
не склонял их к миру;
у Одина — ярлы,
павшие в битвах,
у Тора — рабы."
Þórr kvað:
"Ójafnt skipta
er þú myndir með ásum liði,
ef þú ættir vilgi mikils vald."
Тор сказал:
"Неравно бы ты
людей разделил,
если властью владел бы."
Hárbarðr kvað:
"Þórr á afl ærit,
en ekki hjarta;
af hræðslu ok hugbleyði
þér var í hanzka troðit,
ok þóttisk-a þú þá Þórr vera;
hvárki þú þá þorðir
fyr hræðslu þinni
hnjósa né físa,
svá at Fjalarr heyrði."
Харбард сказал:
"У Тора сил вдоволь,
да смелости мало;
со страху ты раз
залез в рукавицу,
забыв, кто ты есть;
от страха чихать
и греметь ты не смел, —
не услышал бы Фьялар."
Þórr kvað:
"Hárbarðr inn ragi,
ek mynda þik í hel drepa,
ef ek mætta seilask um sund."
Top сказал:
"Харбард срамной!
Я убил бы тебя,
да пролив мне помеха."
Hárbarðr kvað:
"Hvat skyldir um sund seilask,
er sakir ro alls engar?
Hvat vanntu þá, Þórr?"
Харбард сказал:
"Что спешишь за пролив, —
я не в распре с тобой.
А что ты делал, Тор?"
Þórr kvað:
"Ek var austr
ok ána varðak,
þá er mik sóttu
þeir Svárangs synir;
grjóti þeir mik börðu,
gagni urðu þeir þó lítt fegnir,
þó urðu þeir mik fyrri
friðar at biðja.
Hvat vanntu þá meðan, Hárbarðr?"
Тор сказал:
"На востоке я был,
поток охранял,
со мною схватились
Сваранга дети;
камни кидали,
да нечем кичиться им —
первыми стали
мира просить.
А что ты делал, Харбард?"
Hárbarðr kvað:
"Ek var austr
ok við einhverja dæmðak,
lék ek við ina línhvítu
ok launþing háðak;
gladdak ina gullbjörtu,
gamni mær unði."
Харбард сказал:
"На востоке я был,
беседовал с девой,
с белокурой я тешился,
тайно встречаясь,
одарял ее щедро, —
она отдалась мне."
Þórr kvað:
"Góð átt þú þér mankynni þar þá."
Тор сказал:
"То встречи изрядные."
Hárbarðr kvað:
"Liðs þíns
væra ek þá þurfi, Þórr,
at ek helda þeiri inni línhvítu mey."
Харбард сказал:
"Ты мне бы помог
сохранить эту деву."
Þórr kvað:
"Ek munda þér þá þat veita,
ef ek viðr of kæmumk."
Тор сказал:
"Если ведал бы чем,
помог бы охотно."
Hárbarðr kvað:
"Ek mynda þér þá trúa,
nema þú mik í tryggð véltir."
Харбард сказал:
"Поверил бы я,
коль не ждал бы обмана."
Þórr kvað:
"Emk-at ek sá hælbítr
sem húðskór forn á vár."
Тор сказал:
"Не кусаю я пяток,
как старая обувь."
Hárbarðr kvað:
"Hvat vanntu þá meðan, Þórr?"
Харбард сказал:
А что ты делал, Тор?"
Þórr kvað:
"Brúðir berserkja
barðak í Hléseyju;
þær höfðu verst unnit,
vélta þjóð alla."
Тор сказал:
"Я жен берсерков
на Хлесей разил;
они извели
волшбою народ."
Hárbarðr kvað:
"Klæki vanntu þá, Þórr,
er þú á konum barðir."
Харбард сказал:
"Вот дело позорное —
жен истреблять."
Þórr kvað:
"Vargynjur þat váru,
en varla konur,
skelldu skip mitt,
er ek skorðat hafðak,
ægðu mér járnlurki
en eltu Þjalfa.
Hvat vanntu meðan, Hárbarðr?"
Тор сказал:
"То были волчицы,
а вовсе не жены:
разбили мой струг,
на подпорках стоявший,
грозили дубинами
и Тьяльви прогнали.
А что ты делал, Харбард?"
Hárbarðr kvað:
"Ek vark í hernum,
er hingat gerðisk
gnæfa gunnfana,
geir at rjóða."
Харбард сказал:
"Был я в дружине,
спешившей сюда
стяг битвы поднять
и копье окровавить."
Þórr kvað:
"Þess viltu nú geta,
er þú fórt oss óljúfan at bjóða."
Тор сказал:
"Ты о том говоришь,
чем хотел досадить нам!"
Hárbarðr kvað:
"Bæta skal þér þat þá
munda baugi,
sem jafnendr unnu,
þeir er okkr vilja sætta."
Харбард сказал:
"Кольцом я готов
тебе отплатить,
если нам помириться
посредники скажут."
Þórr kvað:
"Hvar namtu þessi
in hnæfiligu orð,
er ek heyrða aldregi
in hnæfiligri?"
Тор сказал:
"Ты где научился
речам глумливым?
Глумливее слов
не слыхал никогда я."
Hárbarðr kvað:
"Nam ek at mönnum
þeim inum aldrænum,
er búa í heimis skógum."
Харбард сказал:
"Я их перенял
у древних людей
из домашних курганов."
Þórr kvað:
"Þó gefr þú gott nafn dysjum,
er þú kallar þær heimis skóga."
Тор сказал:
"Ты ладно придумал
могильные кучи
курганами звать."
Hárbarðr kvað:
"Svá dæmi ek of slíkt far."
Харбард сказал:
"Так придумать я вправе."
Þórr kvað:
"Orðkringi þín
mun þér illa koma,
ef ek ræð á vág at vaða;
ulfi hæra
hygg ek þik æpa munu,
ef þú hlýtr af hamri högg."
Тор сказал:
"Отплачу я тебе
за обидные речи,
пролив переплыв:
громче волка ты будешь
выть, коль ударю
молотом мощным!"
Hárbarðr kvað:
"Sif á hó heima,
hans muntu fund vilja,
þann muntu þrek drýgja,
þat er þér skyldara."
Харбард сказал:
"С любовником Сив
повстречайся в доме, —
важнее тебе
свершить этот подвиг!"
Þórr kvað:
"Mælir þú at munns ráði,
svá at mér skyldi verst þykkja,
halr inn hugblauði,
hygg ek, at þú ljúgir."
Тор сказал:
"Изрыгаешь ты все,
что в рот тебе лезет,
чтоб мне досадить,
воин трусливый!
Сдается, что врешь ты!"
Hárbarðr kvað:
"Satt hygg ek mik segja;
seinn ertu at för þinni,
langt myndir þú nú kominn, Þórr,
ef þú litum færir."
Харбард сказал:
"Правду я молвил,
в пути ты мешкаешь,
был бы далеко,
челн захватив мой."
Þórr kvað:
"Hárbarðr inn ragi,
heldr hefr þú nú mik dvalðan."
Тор сказал:
"Харбард срамной,
задержал ты меня!"
Hárbarðr kvað:
"Ása-þórs hugða ek
aldregi mundu
glepja féhirði farar."
Харбард сказал:
"Я не думал, что станет
Асатору помехой
в пути перевозчик."
Þórr kvað:
"Ráð mun ek þér nú ráða;
ró þú hingat bátinum,
hættum hætingi,
hittu föður Magna."
Тор сказал:
"Слушай совет мой:
греби-ка сюда!
Брань прекратим,
переправь отца Магни!"
Hárbarðr kvað:
"Farðu firr sundi,
þér skal fars synja."
Харбард сказал:
"Переправы не жди,
уходи от пролива!"
Þórr kvað:
"Vísa þú mér nú leiðina,
alls þú vill mik eigi um váginn ferja."
Тор сказал:
"Как в обход мне идти,
коль везти ты не хочешь?"
Hárbarðr kvað:
"Lítit er at synja,
langt er at fara;
stund er til stokksins,
önnur til steinsins,
haltu svá til vinstra vegsins,
unz þú hittir Verland;
þar mun Fjörgyn
hitta Þór, son sinn,
ok mun hon kenna hánum áttunga brautir
til Óðins landa."
Харбард сказал:
"Быстр был отказ мой,
твой путь будет долог:
до бревна ты дойдешь
и дальше — до камня,
влево возьми —
дойдешь ты до Верланда;
там с сыном Тором
встретится Фьергюн,
она объяснит
путь в Одина земли,
дорогу к родне."
Þórr kvað:
"Mun ek taka þangat í dag?"
Тор сказал:
"Доберусь ли сегодня?"
Hárbarðr kvað:
"Taka við víl ok erfiði,
at upprennandi sólu,
er ek get þána."
Харбард сказал:
"На рассвете с трудом."
Þórr kvað:
"Skammt mun nú mál okkat,
alls þú mér skætingu einni svarar;
launa mun ek þér farsynjun,
ef vit finnumk í sinn annat."
Тор сказал:
"Кратко скажу я
в ответ на глумленья:
тебе за отказ
отомщу при встрече!"
Hárbarðr kvað:
"Far þú nú,
þars þik hafi allan gramir."
Харбард сказал:
"Да возьмут тебя тролли!"